از آن در مدت سى سال همهء شهرهاى بزرگ اندلس سقوط كرد ، رفتم . اين مطالعات جغرافيايى توپوگرافى مرا از بسيارى حقايق در بارهء اين شكست آگاه ساخت . در اينجا مسأله‌اى است درخور ذكر و آن اينكه تاريخ عصر مرابطين و موحدين قبل از هرچيز به تاريخ مغرب وابسته است و تاريخ اندلس اندك مكانى را از آن اشغال كرده است . زيرا اندلس يا شبه جزيرهء اندلسى در اين صد و پنجاه سال تحت فرمان مغرب و داخل دو امپراطورى بزرگ مرابطين و سپس موحدين بوده است و بنابراين دوران تسلط مرابطين و سپس موحدين بر اندلس و اوضاع نظامى و ادارى و اجتماعى آن جز در پرتو تحقيقى كامل دربارهء هريك از آن دو امپراطورى بزرگ در مغرب ، صورت نبندد ، ازاين‌رو بر من لازم بود كه تاريخ عصر مرابطين و موحدين را به‌طور كامل در مغرب ، بنويسم و اين كار با همه دشوارى آن‌چه از نظر جغرافيايى و چه از نظر قبيلگى آن‌سان كه همهء جوانب را دربرگيرد به پايان آمد و من اميدوارم كه در اين مهم توفيق كامل حاصل كرده باشم . چون در جلد دوم اين كتاب كه از پيدايش مرابطين و فتوحات ايشان در مغرب و تأسيس دولت بزرگ مرابطين به دست فرمانرواى بزرگ آن يوسف بن تاشفين و ورود مرابطين به اندلس براى يارى امراى طوايف و فتح زلاقه و ديگر فتوحات اوليهء ايشان و استيلايشان بر شبه جزيرهء اندلس به تفصيل سخن رفته بود در اين مجلد جايى براى تكرار آن نيافتم و كتاب را از اواخر زندگى يوسف بن تاشفين آغاز كردم . در فصلى خاص مهم‌ترين منابع مخطوط يا غير مخطوط را كه پيش از ديگر منابع در بحث و تحقيق به آنها تكيه داشته‌ام آورده‌ام . مسلم است كه اين منابع با آنكه احيانا موادى اصيل و هم‌زمان به ما ارزانى مىدارند كه در اهميت و نفاستشان ترديدى نيست ولى اين مطالب اندك است و جز پاره‌اى از مسائل مهمى را كه تاريخ آن دو دولت در برابر ما مطرح مىسازد حل نمىكنند . اما از سوى ديگر جنبه‌هاى سياسى و ادارى حكومت مرابطين و